Alexander Karavaytsev
Kıdemli Ekonomist
Uluslararası Tahıl Konseyi (IGC)

Irak’taki azalan ithalat ihtiyacı, Sahra Altı Afrika ve Amerika kıtalarındaki talep kaymaları ile Türkiye’nin sınırlı ihracat kapasitesi, 2024/25 sezonunda küresel buğday unu ticaretinde belirgin bir düşüşe yol açtı. Ancak 2025/26 sezonuna yönelik ilk tahminler güçlü bir toparlanmaya işaret ediyor. Küresel ticaret hacminin buğday eşdeğeri olarak 17,5 milyon tona ulaşması bekleniyor. Bu tahmin gerçekleşirse, son dokuz yılın en yüksek seviyesi olacak.

2024/25 SEZONUNA AİT İLK VERİLER

2024/25 sezonuna (Temmuz/Haziran) ilişkin nihai veriler henüz açıklanmamış olsa da, Uluslararası Tahıl Konseyi’nin (IGC) ön tahminleri, küresel buğday unu ticaretinde belirgin bir düşüş yaşandığını ortaya koyuyor. Haziran 2025’e kadar olan 12 aylık dönemde küresel un ticaret hacminin buğday eşdeğeri olarak 16 milyon ton seviyesinde gerçekleştiği öngörülüyor. Bu rakam, bir önceki sezon ulaşılan son altı yılın en yüksek seviyesine kıyasla %6’lık bir düşüş anlamına geliyor. Bu düşüşte, Irak’ın azalan ithalat talebinin yanı sıra, Güney ve Kuzey Amerika’nın bazı bölgeleri ile Sahra Altı Afrika’daki alıcıların daha sınırlı alımları etkili oldu. 

2024/25 sezonundaki düşüşte en büyük etken, dünyanın ikinci en büyük buğday unu ithalatçısı olan Irak’ın ithalatındaki keskin azalma oldu. Bu durum, ülkenin rekor seviyedeki yerli buğday hasadının ardından gelişti. Irak hükümeti, Mart 2025’te 2 milyon tona kadar buğday ihracatına izin verdiğini duyurdu. İthalat ihtiyacı ayrıca, yurt içi un üretimini teşvik etmeyi ve ithalata bağımlılığı azaltmayı hedefleyen politika tedbirleriyle daha da sınırlı kaldı. Bu önlemler arasında ithal una uygulanan gümrük vergilerinin kademeli olarak artırılması da yer aldı. Irak’ın geleneksel başlıca tedarikçisi konumundaki Türkiye’nin rekabet gücü düşük teklifleri de ithalatın azalmasında etkili oldu. Irak’ın 2024/25 sezonundaki ithalatının 1,2 milyon ton seviyesinde gerçekleştiği hesap ediliyor. Bu, son 14 yılın en düşük seviyesi olurken, yıllık bazda 0,9 milyon tonluk bir düşüş anlamına geliyor.

2023/24 sezonunda, Sahra Altı Afrika’nın un ithalatı Türkiye’den gelen bol ve rekabetçi fiyatlı arz sayesinde 3,2 milyon tonla son yedi yılın en yüksek seviyesine ulaştı (önceki yılki ithalat hacmi 2 milyon tondu). Bu artışta özellikle Etiyopya ve Sudan ön plana çıktı. Sudan, kendi değirmencilik sektöründe yaşanan sıkıntılar nedeniyle Mısır’dan da alımlarını artırdı. Ancak, Türkiye’nin buğday ithalatına getirdiği kısıtlamalar, sonrasında un ihracat kapasitesini sınırladı. Bölgeye yönelik sevkiyatlarda Mısır devreye girerek artan miktarlarda ihracat gerçekleştirse de, 2024/25 sezonunda Sahra Altı Afrika’ya toplam un sevkiyatlarının bir miktar azaldığı tahmin ediliyor. IGC, bu hacmi 3,1 milyon ton olarak öngörüyor. Bu rakam beş yıllık ortalamanın hâlâ oldukça üzerinde. Bölgedeki birçok alıcının ithalatını kısmış olması muhtemel görülse de, özellikle Sudan’ın Mısır kaynaklı artan alımları, toplam düşüşü sınırlayan başlıca unsur oldu.

2024/25 sezonunda Kuzey ve Güney Amerika’nın toplam buğday unu ithalatının yaklaşık 2 milyon ton seviyesinde gerçekleşmesi bekleniyor. Bu, önceki yıla göre 0,2 milyon tonluk bir düşüş anlamına geliyor. Bu gerilemenin temel nedeni, Türkiye’den Küba ve Venezuela’ya yapılan ihracatın azalması. Venezuela’nın yurt içi değirmencilik kapasitesini genişletmesi ve ithalat tercihinde una değil buğdaya yönelmesi, ülkenin un ithalatının son altı yılın en düşük seviyesine gerilemesine yol açtı.

TÜRKİYE’NİN UN İHRACATINDA KESKİN DARALMA

Öte yandan, 2024/25 sezonunda BDT (Bağımsız Devletler Topluluğu) ülkeleri arasındaki un ticareti dikkat çekici şekilde artarak son dokuz yılın en yüksek seviyesi olan 1,6 milyon tona ulaştı (önceki sezon 1,4 milyon tondu). Bu artışta Kırgızistan ve Türkmenistan’ın Kazakistan ve Rusya’dan uygun fiyatlı ve yüksek hacimli un tedariki sağlaması etkili oldu. Kırgızistan’ın ithalatının 2012/13 sezonundan bu yana en yüksek seviyeye çıktığı, Türkmenistan’a yönelik sevkiyatların ise rekor düzeye ulaştığı tahmin ediliyor.

Dünyanın açık ara en büyük buğday unu ihracatçısı konumundaki Türkiye, 2024/25 sezonunda önemli bir daralma yaşadı. Bu gerilemede, Karadeniz bölgesinden uygun fiyatlı buğday teminini zorlaştıran ithalat kısıtlamaları belirleyici oldu. Türkiye’nin un ihracatının, önceki yılın zirvesine kıyasla üçte birden fazla azalarak 3,7 milyon tona gerilemesi bekleniyor. Bu miktar, son on yılın en düşük seviyesi olabilir.

MISIR YÜKSELİYOR, RUSYA İSTİKRARINI KORUYOR

Mısır’ın un ihracatı ise 2024/25 sezonunda önemli ölçüde artış gösterdi. Bu yükseliş, özellikle Sahra Altı Afrika’dan — başta Sudan olmak üzere — gelen güçlü talep ve Türkiye’den gelen rekabetin azalmasıyla desteklendi. Mısır’dan sevkiyatların 2 milyon tonla rekor düzeye ulaşması bekleniyor (önceki yıl 0,9 milyon tondu). Bu gelişmeyle birlikte Mısır, dünyanın en büyük üçüncü un ihracatçısı konumuna yükselmiş olabilir. Ancak, Mısır’ın ürün bazlı ihracat verilerinin hâlâ sınırlı olduğu ve bazı ülkelere yönelik hacimlerin IGC tahminlerine dayandığı not edilmelidir.

Kazakistan’ın un ihracatının ise 2,7 milyon ton civarında gerçekleşmesi bekleniyor. Bu rakam, yıllık bazda büyük ölçüde değişmezken, son yılların ortalamasının üzerinde seyrediyor. Ancak yine de ülkenin ihracat potansiyelinin altında kalıyor. Bu durumun temel nedenleri arasında lojistik darboğazlar ve Rus tedarikçilerin yarattığı rekabet yer alıyor.

Rusya’nın un ihracatı da son yıllarda istikrarlı bir şekilde artış gösteriyor. Ülkede uygulanan değişken buğday ihracat vergilerindeki dönemsel değişiklikler, işlenmiş ürünlerin sevkiyatını zaman zaman daha avantajlı hale getirdi. Afganistan, Irak ve Çin’e yönelik sevkiyatlarda artış rapor edildi. Konsey’in 2024/25 sezonuna ilişkin ön tahmini, büyük ölçüde özel nakliyat verileri ve yerel kaynaklardan edinilen bilgilere dayanıyor. Rusya’nın un ihracatının yaklaşık 1,2 milyon ton seviyesinde gerçekleşmesi bekleniyor.

2025/26 SEZONUNA BAKIŞ 

2025/26 sezonu için yapılan ilk tahminler, küresel buğday unu ticaretinde belirgin bir toparlanmaya işaret ediyor. Ticaret hacminin buğday eşdeğeri olarak 17,5 milyon ton seviyesine ulaşması bekleniyor; bu rakam gerçekleşirse, son dokuz yılın en yüksek seviyesi olacak. Öngörülen artışın büyük bölümü, Irak’ta buğday rekoltesinin muhtemelen daha düşük olacağı Yakın Doğu Asya bölgesinden kaynaklanacak. Yine de ülkede yerel tahıl arzının yüksek seviyelerde kalması beklendiğinden, Irak’ın un ithalatı geçmişteki zirve seviyelerin oldukça altında kalabilir. Bölgedeki diğer ülkelerde ise, özellikle Suriye’nin yetersiz yerel üretimi ve sınırlı öğütme kapasitesi nedeniyle un ithalatında rekor seviyeye ulaşması muhtemel. Bu ülkeye yönelik arzda Türkiye’nin ana tedarikçi konumunu koruması bekleniyor.

Sahra Altı Afrika’da da ithalatın artacağı öngörülüyor. Bu artış, nüfus büyümesi ve yerel değirmencilik kapasitesindeki kısıtların devam etmesiyle desteklenecek. Bölgede bazı alanlarda değirmenlerin çatışmalar nedeniyle çalışamaz hale gelmesi de bu eğilimi pekiştiriyor. Bununla birlikte, bölgedeki un tüketimi, temel gıda maddesi olan mısır üretiminde beklenen toparlanmayla kısmen dengelenebilir.

Arz tarafında ise, Türkiye’nin buğday ithalatına yönelik kısıtlamaların kaldırılmasının ardından un ihracatında yeniden artış bekleniyor. Ancak ihracat hacminin, Irak’tan gelen alımların azalması ve Rusya ile Mısır’dan gelen artan rekabet nedeniyle, tarihsel zirvelerin altında kalabileceği değerlendiriliyor. Öte yandan, Mısır kaynaklı ihracatın bir miktar düşmesi bekleniyor. Ayrıca, Türkiye’den Irak’a yapılan sevkiyatların bu yıl Irak’taki siyasi gerilimler nedeniyle sınırda sorunlarla karşılaştığı da bildirildi.

Kazakistan’ın un ihracatının, Orta ve Güney Asya’dan gelen güçlü talebin etkisiyle sekiz yılın en yüksek seviyesine ulaşması bekleniyor. Öte yandan, Rusya’nın sevkiyatlarının da güçlü kalması öngörülüyor. Ancak gerçekleşecek ihracat hacmi, üretim maliyetleri ve ihracat marjları gibi ekonomik faktörlere bağlı olacak.

2024/25 sezonunda küresel un ticareti, Irak’taki azalan ithalat ihtiyacı, Sahra Altı Afrika ve Amerika’daki değişen talep desenleri ve Türkiye’nin ihracat kapasitesindeki daralma nedeniyle belirgin bir düşüş yaşadı. Ancak pazarın dinamik yapısı, Mısır’dan artan sevkiyatlar ile Kazakistan ve Rusya’nın güçlü ihracat performansı sayesinde korundu.

2025/26 sezonuna bakıldığında ise küresel ticaret hacminde kayda değer bir toparlanma öngörülüyor. Bu beklenti, Yakın Doğu Asya ve Afrika’da artan talep, Türkiye’den ihracatın yeniden hız kazanması ve Kazakistan ile Rusya’nın güçlü tedarik rolünü sürdürmesine dayanıyor. Bununla birlikte, toparlanmanın ne ölçüde gerçekleşeceği; hasat sonuçları, hükümet politikaları, lojistik maliyetleri ve başlıca ithalatçı bölgelerdeki genel ekonomik gelişmelere bağlı olacak.

*Dünya un ticaretine dair daha ayrıntılı bilgi, Uluslararası Tahıl Konseyi’nin (IGC) Eylül ayında yayınlayacağı Tahıl Piyasası Raporu’nda yer alacak.