Ortadoğu’da çatışmaların tırmanması ve Hürmüz Boğazı’nın fiilen kapanması; deniz taşımacılığı, sigorta ve enerji piyasalarında riskin hızla yeniden fiyatlanmasına yol açıyor. Bu süreç, tahılın teslim maliyetini yukarı çekerken gübre erişimini sıkılaştırıyor ve Körfez başta olmak üzere ithalata bağımlı pazarlarda gıda güvenliği endişelerini artırıyor.

Küresel tahıl piyasaları, yıllardır süren jeopolitik oynaklığın baskısı altındayken belirsizliğin yeni bir evresine girmiş durumda. ABD-İsrail’in İran’a yönelik saldırılarının ardından Tahran’ın, dünya petrol akışının yaklaşık %20’sinin geçtiği Hürmüz Boğazı’ndan geçişi kısıtlama hamlesiyle birlikte; sevkiyat, sigorta ve tarımsal girdiler piyasaları anında tepki verdi. Dökme yük ve konteyner gemileri hız kesti ya da rotalarını değiştirdi; savaş riski teminatı sıkılaştı. Tüccarlar, tahıl tedarikinde artan aksamalara dikkat çekerken, ilkbahar ekimi öncesinde azot bazlı gübre arzının sıkışabileceği uyarısında bulundu.

HÜRMÜZ BOĞAZI, TARIM İÇİN NEDEN ÖNEMLİ?

Hürmüz Boğazı, en çok enerji “darboğazı” olarak biliniyor küresel petrol akışının yaklaşık %20’si buradan geçiyor. Ancak tarıma yansıma mekanizması hızlı işliyor: Enerji fiyatlarındaki artış, gemi yakıtı maliyetlerini ve navlunu yükseltirken; Körfez lojistiğinin aksaması ve savaş riski primleri, vadeli piyasalardaki referans fiyatlar yatay kalsa bile CFR/CIF tahıl fiyatlarını şişiriyor.

Gemilerin Körfez’den kaçınması ya da açıkta beklemesiyle birlikte tedarik zinciri etkisi ölçülebilir hâle geliyor. Clarksons Research’e göre yaklaşık 3.200 gemi (küresel gemi tonajının yaklaşık %4’ü) Basra Körfezi içinde atıl durumda bulunurken; yaklaşık 500 gemi (küresel tonajın yaklaşık %1’i) BAE ve Umman limanları açıklarında Körfez dışında bekliyor.

TAHILDA MALİYET ŞOKUNUN İLK ADRESİ

Tahıl alıcıları açısından ilk sorun, menşede buğday ya da mısırın yokluğu değil; “teslim etme maliyetindeki” ani sıçrama. Savaş riski fiyatlaması hızla değişirken, alım-satım kotasyonları arasındaki makas açılıyor ve navlun ile sigorta işaretleri istikrara kavuşana kadar tüccarlar teklif geçerlilik sürelerini kısaltıyor.

Sevkiyat ve hava sahası kaynaklı aksamalar maliyetleri daha da artırıyor. Tedarik zinciri tahminlerine göre Ümit Burnu üzerinden yapılan daha uzun sapmalar, 10–14 gün ek süreye ve gemi başına yaklaşık 1 milyon dolar ilave yakıt maliyetine yol açabiliyor.

ENERJİDEKİ OYNAKLIK TÜM MALİYET TABANINI YUKARI ÇEKİYOR

Hürmüz kaynaklı şok, enerji fiyatlarını yükseltirken oynaklığı da artırdı. Brent petrol %5’in üzerinde artarak varil başına 77 dolar seviyesine yaklaştı. ABD dizel vadeli kontratları ise Kasım 2023’ten bu yana ilk kez galon başına 3 doların üzerine çıktı. Bu hareketler, tahıl ve yağlı tohumlarda hem okyanus navlununu hem de iç lojistik maliyetlerini doğrudan yukarı taşıyor.

TAHIL İTHALATI BASKI ALTINDA

Gıda güvenliği riski, ithalata bağımlı Körfez pazarları ve tedarik zincirleri zaten zorlanmakta olan İran için en yüksek seviyede. Körfez ülkeleri geçen yıl yaklaşık 30 milyon ton tahıl ithal etti; bunun yaklaşık 14 milyon tonu İran’a yönelikti ve bu hacmin önemli bir bölümü normalde Hürmüz üzerinden taşınıyordu.

Suudi Arabistan, tahıl ve yağlı tohum ithalatının yaklaşık %40’ını Körfez’in doğusundaki limanlarından yapıyor; BAE’nin ise bu ürünlerin yaklaşık %90’ını Cebel Ali üzerinden ülkeye sokuyor. Cebel Ali, aynı zamanda en az dört ülkeye (BAE, Suudi Arabistan, Bahreyn ve Katar) hizmet veren konteynerli gıda ve bozulabilir ürünler merkezi olarak işlev görüyor; toplamda yaklaşık 45-50 milyon nüfusu destekleyen bir dağıtım omurgası niteliği taşıyor.

İran cephesinde analistler, ülkenin mısır ithalatının “hemen hemen tamamının” ve soya fasulyesi ile buğdayın yüksek hacimlerinin Hürmüz üzerinden geldiğine dikkat çekiyor. Bu durum, boğazdaki kesintinin uzaması hâlinde yem ve bitkisel yağ tedarik zincirleri açısından riski büyütüyor.

İran ayrıca iç arzı korumak amacıyla, “ikinci bir duyuruya kadar” gıda ve tarım ürünü ihracatını yasakladı. Yetkililer vatandaşlara panik alımlarından kaçınmaları çağrısı yaparken, un dağıtımına yönelik tedbirlere ve stratejik buğday stoklarına işaret etti.

LİMAN VE HAT TAŞIMACILIĞINDA AKSAMALAR

Konteynerli gıda ve girdilerde lojistiğin kalbi sayılan DP World’ün Cebel Ali limanındaki operasyonel aksamalar, sıkışmayı daha da artırdı. MSC ise limanın kapanmasının ardından Orta Doğu’da yüklenen veya boşaltılan yükler için yeni rezervasyon alımını durdurduğunu açıkladı; bu da krizin güvenlik riskinden, çok hızlı biçimde “saha uygulaması” kısıtlarına taşındığını gösterdi.

Clarksons verileri, 2025’te Orta Doğu’nun küresel konteyner elleçlemesinde yaklaşık %9,8 paya sahip olduğuna da işaret ediyor. Bu oran, kapanmaların sürmesi hâlinde dalga etkisinin küresel sevkiyatlara yayılabileceğini gösteriyor.

GÜBRE ARZI RİSKLERİ

Navlun etkisinin ötesinde, tarımsal açıdan en kritik risk başlığının gübre özellikle de azot olabileceği belirtiliyor. Zira bu kalem, bir sonraki üretim döngüsünde ekim ekonomisini ve verim sonuçlarını değiştirebilir. Katar, küresel üre ihracatının yaklaşık %11’ini sağlıyor. Orta Doğu ise yılda yaklaşık 20 milyon ton sevk ediyor; bu hacim, küresel deniz yoluyla taşınan üre ticaretinin yaklaşık %35’ine karşılık geliyor. İran’ın, bölgesel arzın yaklaşık dörtte birini oluşturduğu tahmin ediliyor.

Hürmüz, küresel ölçekte ticareti yapılan azotlu gübrenin yaklaşık %25’ine ev sahipliği yapıyor; daha geniş çerçevede Basra Körfezi tesisleri, küresel üre sevkiyatlarının yaklaşık %45’i ile bağlantılı durumda.

Fiyatlar da son gerileme hızlı tepki verdi. New Orleans’ta (NOLA) Nisan vadeli üre mavna değerlerinin yaklaşık 457 dolar/ton seviyesinden 550 dolar/ton civarına çıktığı ifade edildi. Bu artış, enerji ve lojistik riskinin tarımsal girdileri ne kadar hızlı yeniden fiyatlayabildiğini gösteriyor.

Zamanlama özellikle hassas: Şok, Kuzey Yarımküre’de ilkbahar ekiminin başlangıcına denk geliyor. Dizel ve azot maliyetlerindeki artışın, ekim alanı kararlarını etkileme riski bulunuyor. Azot arzının zamanında gelmemesi hâlinde, bazı bölgelerde mısırdan soyaya doğru alan kaymaları görülebileceği değerlendiriliyor.

PİYASA İSTİKRARSIZLIĞI STOKLARIN YENİDEN GÖZDEN GEÇİRİLMESİNİ TETİKLİYOR

Mısır merkezli Mediterranean Star for Trading’in Direktörü Hesham Soliman, Değirmenci’ye yaptığı değerlendirmede, çatışmanın başlamasından bu yana piyasanın “istikrarlı olmadığını” ve hükümetlerin tedarik pozisyonlarını yeniden değerlendirdiğini söyledi. “Artık her ülke stokları gözden geçiriyor,” diyen Soliman, Suudi Arabistan’ın “büyük bir ihaleye” hazırlandığını; emtia ve navlun fiyatlarının da yukarı yönlü hareket etmeye başladığını belirtti.

Soliman’a göre Hürmüz’ün uzun süre kapalı kalması, birçok ülkeye giden petrol arzını sıkılaştırarak enerji fiyatlarını yükseltebilir ve bunun emtialara “özellikle navluna” yansıması kaçınılmaz olur. Bölgedeki enerji piyasası yansımalarına da dikkat çeken Soliman, çatışmanın bir sonucu olarak “İsrail’in Mısır’a gaz tedarikini durdurduğunu” ifade etti.

Çatışmanın uzaması hâlinde, “sigorta primleri, navlun, kur ve emtia fiyatlarının dramatik biçimde yükseleceğini” söyleyen Soliman, ithalata bağımlı ekonomilerde daha geniş kapsamlı bir hayat pahalılığı şoku riskinin artacağı uyarısında bulundu.

TAHIL PİYASALARI İÇİN KRİTİK EŞİKLER

Piyasa oyuncuları, şokun tahıl piyasası ve gıda enflasyonuna ne ölçüde taşınacağını belirleyecek üç temel göstergeyi izliyor:

• Körfez bağlantılı seferler için savaş riski teminatı ve fiyatlaması; sigortacıların uygulanabilir koşullara ne hızla döneceği
• Navlun ve tıkanıklık sinyalleri (gemi kuyrukları, rota sapmaları, liman askıya almaları); Körfez ve Kızıldeniz kaynaklı rota değişikliklerinin ne kadar süreceği
• Azot piyasaları (üre/amonyak fiyat yönü ve bulunabilirlik); ithalatçıların Körfez dışı arz için rekabete girmesi ve ekim penceresinin ilerlemesi

Körfez genelinde gıda ithalatına bağımlılık yüksek seyrederken, ekim kararlarının kilitlendiği bir dönemde gübre riski de yükseliyor. Bu nedenle Hürmüz’de uzayan bir kesintinin; navlun, girdiler ve teslim tahıl fiyatlarında oynaklığı yüksek tutarak, en kırılgan pazarlarda gıda güvenliği baskısını artırması bekleniyor.